W pierścionku moissanit i diament mogą wyglądać tak samo. To jednak dwa różne materiały. Diament to węgiel: CIBJO, światowa konfederacja jubilerska, w swojej Diamond Book definiuje go jako minerał zbudowany zasadniczo z węgla, krystalizujący w układzie regularnym, o twardości 10 w skali Mohsa, gęstości względnej ok. 3,52 i współczynniku załamania światła 2,42. Moissanit to węglik krzemu, a ten używany w jubilerstwie powstaje w laboratorium: to imitacja diamentu, a nie diament syntetyczny.
Gołym okiem różnice są niewielkie, ale przyrządy pokazują je wyraźnie. Wyjaśniamy, co odróżnia te kamienie, dlaczego popularny tester diamentów nie wystarcza, czym cyrkonia różni się od cyrkonu i kiedy trzeba iść do gemmologa. Cechy probiercze na oprawie opisuje przewodnik próby złota i srebra, ale pamiętaj, że mówią one o metalu, nie o kamieniu.
Moissanit, cyrkonia, cyrkon i diament: tabela różnic
| Właściwość | Diament | Moissanit | Cyrkonia | Cyrkon |
|---|---|---|---|---|
| Materiał | Węgiel, naturalny lub syntetyczny | Węglik krzemu, syntetyczny | Sztuczny kamień bez naturalnego odpowiednika | Krzemian cyrkonu, minerał naturalny |
| Twardość (skala Mohsa) | 10 | 9¼ | 8–8½ | 6–7½ |
| Współczynnik załamania światła | 2,417 | 2,648 i 2,691 | 2,150–2,180 | 1,810–1,984 |
| Dyspersja („ogień”) | 0,044 | 0,104 | 0,058–0,066 | Zbliżona do diamentu |
| Załamanie światła | Pojedyncze | Podwójne | Pojedyncze | Podwójne |
| Gęstość względna | 3,52 | 3,22 | 5,56–6,00 | 3,90–4,73 |
Wartości dla diamentu, moissanitu i cyrkonii pochodzą z badania GIA „Synthetic Moissanite: A New Diamond Substitute”, opublikowanego w Gems & Gemology zimą 1997 r., tuż przed wejściem moissanitu na rynek jubilerski. Dane cyrkonu podaje encyklopedia kamieni GIA. Skład cyrkonii bywa różny, więc jej właściwości też nieco się wahają.
Co to jest moissanit
Moissanit to nazwa węglika krzemu jako minerału. Według badania GIA chemik Henri Moissan, laureat Nagrody Nobla, odkrył naturalny węglik krzemu w meteorycie Canyon Diablo, a w 1905 r. minerał nazwano na jego cześć moissanitem. W przyrodzie znaleziono go tylko w maleńkich ilościach, a część tych znalezisk mogła być skażeniem, dlatego moissanity w biżuterii są syntetyczne. Sam węglik krzemu produkuje się przemysłowo jako materiał ścierny: Edward G. Acheson otrzymał go przypadkiem, gdy próbował wytworzyć diament, i nazwał karborundem.
Żeby zrobić z niego kamień jubilerski, potrzebny był niemal bezbarwny kryształ, a kontrolowany wzrost takich kryształów udało się opanować dopiero pod koniec XX wieku. GIA uznało, że właściwości nowego materiału są na ogół bliższe diamentowi niż we wcześniejszych imitacjach. Tamte miały wyraźne wady: syntetyczny spinel jest dużo mniej błyszczący, a cyrkonia ma bardzo wysoką gęstość i jest dość krucha.
Moissanit to nie diament syntetyczny ani „diament laboratoryjny”
Diament syntetyczny, nazywany też diamentem laboratoryjnym, jest diamentem. CIBJO definiuje go jako sztuczny produkt o zasadniczo takim samym składzie chemicznym, właściwościach fizycznych i strukturze jak diament, bez względu na metodę wzrostu. GIA pisze wprost, że diamenty syntetyczne nie są imitacjami, tylko prawdziwymi diamentami.
Moissanit jest natomiast imitacją diamentu (symulantem): sztucznym produktem, który naśladuje wygląd diamentu, ale nie ma jego składu chemicznego, właściwości fizycznych ani struktury. Zasady CIBJO wymagają, by syntetyczne pochodzenie diamentu zawsze ujawniać, a słowa „syntetyczny”, „wytworzony w laboratorium” lub „hodowany w laboratorium” stawiać bezpośrednio przed słowem „diament” i pisać równie wyraźnie jak ono. Określenia „prawdziwy”, „naturalny”, „szlachetny” i „autentyczny” CIBJO zastrzega dla diamentu naturalnego, więc w opisie handlowym „prawdziwy diament” powinien oznaczać diament naturalny. Imitację należy nazwać poprawną nazwą materiału albo „imitacją diamentu”, tak samo widocznie jak samą nazwę.
Potoczne „sztuczny diament” nie mówi, o który przypadek chodzi. Przy zakupie zapytaj, czy to diament syntetyczny, czy imitacja, i jaka.
Brylant to szlif, nie rodzaj kamienia
W polskim słowie „brylant” kryje się częsta pułapka. Słownik języka polskiego PWN podaje dwa jubilerskie znaczenia: „oszlifowany diament” oraz „rodzaj szlifu diamentów”. Moissanit i cyrkonię też szlifuje się w ten sposób, a GIA opisuje moissanity w okrągłym szlifie brylantowym. Określenie „szlif brylantowy” w opisie mówi więc o kształcie, a nie o materiale. Pytaj, jaki kamień jest w oprawie, a nie tylko, jak jest oszlifowany.
Ogień i blask: wskazówka, nie dowód
Dyspersja to rozszczepienie białego światła na barwy widma, czyli kolorowe błyski nazywane w jubilerstwie „ogniem”. GIA zmierzyło dla moissanitu dyspersję 0,104, ponad dwa razy większą niż diamentu (0,044), oraz wyższe współczynniki załamania. Na papierze moissanit ma więc więcej ognia. W badaniu z 1997 r. pomarańczowe i niebieskie błyski na fasetach pawilonu, czyli dolnej części kamienia, były jednak znacznie słabsze niż na cyrkonii, a blask próbek wydawał się nieco mniejszy niż diamentu.
To, co widzisz, zależy też od szlifu, wielkości kamienia i oświetlenia. Mocny „ogień” to powód, żeby przyjrzeć się kamieniowi bliżej, a nie test.
Podwójne załamanie: najlepsza wskazówka pod lupą
Diament załamuje światło pojedynczo w każdym kierunku. Moissanit jest dwójłomny: światło, które przez niego przechodzi, rozdziela się na dwa promienie. Według GIA właśnie po tym podwojeniu można łatwo odróżnić niemal bezbarwny moissanit od diamentu.
Potrzebna jest lupa 10x. Patrz do wnętrza kamienia ukośnie, przez fasety korony, i obserwuj krawędzie faset pawilonu po przeciwnej stronie: w moissanicie wyglądają na podwojone. Patrząc prosto przez taflę, czyli największą fasetę na górze, zwykle tego nie zobaczysz, bo kamienie badane przez GIA szlifowano tak, by w tym kierunku podwojenia nie było. Przechyl więc kamień albo ustaw ostrość za koletem, czyli dolnym wierzchołkiem, i szukaj podwojonych odbić tafli i faset korony. W większych kamieniach podwojenie widać czasem nawet gołym okiem.
Podwojenie wyklucza diament, ale samo nie dowodzi, że to moissanit: dwójłomne są też cyrkon i syntetyczny rutyl. GIA opisało jeszcze inne wskazówki. Niemal wszystkie badane moissanity miały inkluzje, najczęściej białe, równoległe igiełki, a większość miała lekko zaokrąglone krawędzie faset tam, gdzie diament ma ostre. Diament trzeba polerować w zmieniających się kierunkach, bo jego twardość zależy od kierunku; jeśli pod mikroskopem linie polerowania na fasetach biegną w jednym kierunku, kamień nie może być diamentem. Próbki dostarczone później miały jednak staranniejszą polerkę, więc wykończenie jest słabszą wskazówką niż podwojenie.
Domowe testy, które nie działają
Wiele porad z internetu nie wytrzymuje sprawdzenia. GIA wyjaśnia, że nie ma prostych i wiarygodnych domowych testów, które powiedzą, czy diament jest prawdziwy:
- test z chuchaniem (czy kamień zaparowuje) nie daje powtarzalnych wyników, a diament syntetyczny zachowuje się w nim dokładnie tak samo jak naturalny;
- test z gazetą (czy przez kamień da się czytać) nigdy nie jest rozstrzygający i może zmylić niedoświadczoną osobę; w badaniu z 1997 r. moissanit nie dawał zresztą efektu prześwitu typowego dla wielu imitacji;
- inkluzje: to mit, że imitacje ich nie mają, a niemal wszystkie moissanity zbadane przez GIA je miały;
- pisak do diamentów, który sprawdza, jak kropla rozpływa się po powierzchni, nie odróżni moissanitu, bo kąt zwilżania diamentu i moissanitu jest prawie taki sam;
- papier ścierny i inne próby zarysowania niszczą kamień i nie wolno ich robić.
Twardość i waga
Diament ma twardość 10 w skali Mohsa, moissanit 9¼. GIA ostrzega, że powyżej 8 skala Mohsa jest mocno ściśnięta: w liniowej skali Knoopa, która mierzy odporność na wgniecenie, różnica między korundem (9 w skali Mohsa) a moissanitem jest większa niż między korundem a topazem (8). Moissanit jest więc twardszy od większości kamieni jubilerskich, a diament jeszcze twardszy. Twardość to odporność na zarysowanie, a nie na uderzenie: w badaniu GIA kostkę moissanitu na stalowej płycie uderzano młotkiem, aż się rozpadła.
Moissanit jest też lżejszy: gęstość względna 3,22 wobec ok. 3,52 dla diamentu. Dwa kamienie o tej samej średnicy i proporcjach mają więc różną masę. W przykładzie GIA okrągły diament o średnicy 6,50 mm waży ok. 1,00 karata, a moissanit o tej samej średnicy i szlifie ok. 0,91 karata; karat to według CIBJO 200 mg, czyli 1/5 grama. Porównując kamienie, patrz na wymiary w milimetrach, a nie tylko na karaty. Cyrkonia jest z kolei znacznie cięższa od diamentu. W laboratorium tę różnicę wykorzystuje się, zanurzając kamień w cieczy ciężkiej o gęstości 3,32: moissanit w niej pływa, a diament tonie. To procedura laboratoryjna, nie test do domu.
Dlaczego tester diamentów pokazuje „diament”
Najpopularniejszy tester diamentów to sonda termiczna: mierzy, jak szybko kamień odprowadza ciepło z końcówki. Diament wyjątkowo dobrze przewodzi ciepło. Tabele HyperPhysics z Georgia State University podają dla niego ok. 1000 W/m·K, ponad dwa razy więcej niż dla srebra (406) i miedzi (385).
Moissanit jednak tę sondę oszukuje. W badaniu GIA każdy moissanit dał wynik „diament” na wszystkich sprawdzanych przyrządach termicznych, bo zakresy właściwości cieplnych obu materiałów się pokrywają. Jeśli słyszysz, że kamień „przeszedł tester”, wiesz tylko tyle, że to diament albo coś, co pod względem ciepła zachowuje się jak diament.
Są też testery mierzące przewodnictwo elektryczne. W badaniu GIA 13 z 23 głównych próbek moissanitu trochę przewodziło prąd, w odróżnieniu od większości niemal bezbarwnych diamentów; ale niektóre jasnoszare i niebieskie diamenty też przewodzą. Specjalny tester do moissanitu, który GIA sprawdzało w 1997 r., rozpoznał wszystkie próbki moissanitu, lecz tak samo zareagował na syntetyczny rutyl, dlatego używa się go tylko na kamieniach, które wcześniej dały wynik „diament” w sondzie termicznej.
W 2018 r. GIA opisało jeszcze trudniejszy przypadek: moissanit o masie 5,35 karata pokryty cienką warstwą diamentu, udający surowy diament. Test termiczny wskazywał diament nawet tam, gdzie powłoka nie przekraczała 0,001 mm, a test elektryczny dawał różne wyniki w różnych miejscach. Kamień rozpoznano po igiełkowatych inkluzjach, tomografii rentgenowskiej i analizie chemicznej, która wykazała na powierzchni krzem.
Jak odróżnia je laboratorium
Laboratorium gemmologiczne łączy kilka obserwacji. Pod mikroskopem szuka podwojenia krawędzi faset. W widmie absorpcji moissanit pochłania światło poniżej ok. 425 nm, a wiele niemal bezbarwnych diamentów ma linię przy 415 nm; GIA zaznacza, że łatwo pomylić tę granicę z ogólnym ściemnieniem niebieskiej części widma. W spektroskopii Ramana moissanitowi brakuje pasma 1332 cm⁻¹, typowego dla diamentu, a fluorescencja rentgenowska (EDXRF) wykrywa w nim krzem. GIA podkreśla, że żaden pojedynczy test nie identyfikuje moissanitu: wiele testów dowodzi, że kamień nie jest diamentem, ale do stwierdzenia, że to moissanit, potrzeba kilku cech naraz.
Najbardziej narażone są małe kamienie. W 2015 r. nowojorskie laboratorium GIA badało bransoletę z kolorowymi diamentami, w której było 162 kamienie w okrągłym szlifie brylantowym o masie od 0,05 do 0,20 karata. Po wstępnym badaniu przyrządem dwa kamienie wykazały pod mikroskopem wyraźne podwojenie krawędzi faset, a spektroskopia Ramana potwierdziła, że to syntetyczny moissanit. GIA zauważa, że drobnych diamentów poniżej 0,20 karata zwykle nie sprawdza się pod kątem syntetyków i imitacji, a te oprawione w biżuterię bada się bardzo rzadko.
Cyrkonia, cyrkon czy moissanit: uwaga na nazwy
Po polsku łatwo pomylić trzy różne rzeczy. Cyrkonia to sztuczny kamień: CIBJO podaje ją jako przykład sztucznie krystalizowanego produktu, który nie ma znanego odpowiednika w naturze i naśladuje wygląd diamentu. Jest dużo cięższa od diamentu, dość krucha i załamuje światło pojedynczo. Cyrkon to naturalny minerał, krzemian cyrkonu, występujący w wielu kolorach. GIA przypomina, że bezbarwny cyrkon ma blask i ogień na tyle zbliżone do diamentu, że przez wieki go z nim mylono, i że bywa niesłusznie mylony z cyrkonią. Słownik PWN podaje zresztą pod hasłem „cyrkon” dwa znaczenia: metal i minerał.
Cyrkon, tak jak moissanit, jest dwójłomny, często wyraźnie; cyrkonia nie. Według CIBJO kamień naturalny podobny do diamentu należy nazywać jego nazwą mineralną, a nie „imitacją diamentu”. Jeśli na metce jest tylko „cyrkon”, zapytaj, czy chodzi o naturalny cyrkon, czy o cyrkonię.
Co mówi polskie prawo przy zakupie
Cecha probiercza na oprawie potwierdza tylko próbę metalu: ustawa Prawo probiercze dotyczy wyrobów z metali szlachetnych, a nie kamieni. O opisie kamienia mówią więc przepisy konsumenckie. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym uznaje za działanie wprowadzające w błąd m.in. rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji, a takie działanie może dotyczyć cech produktu, w tym jego jakości i składników, jeśli może skłonić przeciętnego konsumenta do decyzji, której inaczej by nie podjął. Ustawa o prawach konsumenta stanowi z kolei, że towar jest zgodny z umową, gdy zgodne z umową są m.in. jego opis, rodzaj i jakość.
W praktyce poproś, żeby rodzaj kamienia był zapisany na paragonie, fakturze albo w certyfikacie, np. „diament”, „diament syntetyczny”, „moissanit” albo „cyrkonia”, a nie tylko „kamień” czy „szlif brylantowy”. Taki zapis to opis towaru, do którego odniesiesz się, jeśli kamień okaże się czymś innym.
Kiedy iść do gemmologa
Rada GIA jest jasna: nie ma wiarygodnego domowego testu, a najpewniejszą drogą jest wykwalifikowany gemmolog albo niezależne laboratorium gemmologiczne. Jeśli kamień ma raport GIA, jego numer sprawdzisz w bazie GIA Report Check. Zanim kupisz, sprzedasz albo podzielisz spadek, poproś o pisemną informację, czym jest kamień, a nie tylko, ile waży.
Zdjęcie pomaga się zorientować: rozpoznawanie biżuterii ze zdjęcia daje wstępną ocenę wizualną (narzędzie internetowe działa na razie po angielsku). Fotografia nie mierzy jednak dwójłomności, gęstości ani przewodnictwa, więc nie odróżni z pewnością diamentu od moissanitu. Ten sam temat po angielsku opisuje przewodnik moissanite vs diamond (po angielsku), a domowe testy diamentu how to tell if a diamond is real (po angielsku).