Mała liczba wybita w obrączce albo przy zapięciu łańcuszka to zwykle najlepsza wskazówka, z jakiego metalu jest biżuteria. W polskim prawie próba to stosunek masy czystego metalu szlachetnego do masy całego stopu, wyrażony w częściach tysięcznych: 585 oznacza 585 części złota na 1000 części stopu. Cecha probiercza to z kolei urzędowy, prawnie chroniony znak, który tę zawartość potwierdza. Poniżej znajdziesz próby obowiązujące w Polsce, wygląd polskich cech i linki do szczegółowych przewodników. Pamiętaj: próba to wskazówka, a nie dowód.
Jakie są próby złota i srebra w Polsce
Ustawa Prawo probiercze z 2011 r. podaje zamknięty katalog prób. Dla złota są to 999, 960, 750, 585, 500, 375 i 333, dla srebra 999, 925, 875, 830 i 800, dla platyny 999, 950 i 850, a dla palladu 999, 850 i 500. Ustawa nie dopuszcza tolerancji ujemnej: wyrób odpowiada próbie tylko wtedy, gdy zawiera co najmniej tyle metalu, ile ona wskazuje. Jeśli zawartość wypada między dwiema próbami, urząd oznacza wyrób niższą z nich.
| Próba | Metal | Karaty | Czysty metal | Cyfra w polskiej cesze złota | Przewodnik |
|---|---|---|---|---|---|
| 999 | złoto | 24 K | 99,9% | 0 | – |
| 960 | złoto | ok. 23 K | 96% | 1 | – |
| 750 | złoto | 18 K | 75% | 2 | 585 a 750 |
| 585 | złoto | 14 K | 58,5% | 3 | Złoto próby 585 |
| 500 | złoto | 12 K | 50% | 4 | – |
| 375 | złoto | 9 K | 37,5% | 5 | Złoto 333 i 375 |
| 333 | złoto | 8 K | 33,3% | 6 | Złoto próby 333 |
| 999, 925, 875, 830, 800 | srebro | – | od 99,9% do 80% | – | Próby srebra |
| 999, 950, 850 | platyna | – | od 99,9% do 85% | – | PT950 (po angielsku) |
Karat to jedna dwudziesta czwarta masy stopu, więc 14 K to 14/24, czyli ok. 583 części na tysiąc. GIA podaje, że złoto 14-karatowe bywa oznaczane jako 583, 585 albo 14K, zależnie od przepisów danego kraju. Białe złoto ma te same próby co żółte, bo kolor zależy od pozostałych metali w stopie; GIA dodaje, że białe złoto zwykle pokrywa się rodem.
Jak wyglądają polskie cechy probiercze
Wizerunki cech opisuje rozporządzenie w sprawie wyrobów z metali szlachetnych z 2012 r.:
- Złoto: głowa rycerza zwrócona w lewo, w sześciokątnym obramowaniu. Po lewej stronie jest litera urzędu, po prawej cyfra od 0 do 6, która koduje próbę: 0 = 999, 1 = 960, 2 = 750, 3 = 585, 4 = 500, 5 = 375, 6 = 333. Na polskim złocie 585 zobaczysz więc w cesze cyfrę 3, a nie liczbę 585.
- Srebro: głowa kobiety w chustce zwrócona w prawo; pod literą urzędu jest próba zapisana liczbą, np. 925.
- Platyna: głowa konia, pallad: głowa wyżła; w obu próba jest zapisana liczbą.
- Cecha pomocnicza z głową sowy potwierdza wcześniej wybite polskie cechy, a cecha główna z godłem RP służy do oznaczania surowców, półfabrykatów i złomu.
- Znak „MET” urząd umieszcza m.in. na metalu nieszlachetnym pokrytym powłoką z metalu szlachetnego oraz na wyrobie, w którym metalu szlachetnego jest mniej niż w najniższej próbie.
Litery urzędów to K (Kraków) i W (Warszawa), a wydziałów zamiejscowych: A (Białystok), B (Bydgoszcz), G (Gdańsk), H (Chorzów), Ł (Łódź), P (Poznań), V (Wrocław) i Z (Częstochowa). Nowe wyroby wytworzone w Polsce oznacza się też znakiem imiennym wytwórcy. Sprzedawca ma obowiązek wywiesić w widocznym miejscu wizerunki cech, które są na oferowanych wyrobach.
Stare próby złota i srebra
Starsze polskie cechy wyglądają inaczej, a ta sama cyfra nie zawsze znaczyła to samo. Okręgowy Urząd Probierczy w Krakowie publikuje archiwalne tabele cech od 1920 r. W latach 1920–1931 złoto znakowano w próbach 960, 750 i 583, a srebro w próbach 940, 875 i 800. Później:
| Okres | Złoto | Srebro |
|---|---|---|
| 1931–1963 | głowa rycerza z cyfrą: 1 = 960, 2 = 750, 3 = 583, 4 = 375; osobna cecha 333 tylko dla obrączek ślubnych | głowa kobiety z cyfrą: 1 = 940, 2 = 875, 3 = 800 |
| 1963–1986 | głowa rycerza w sześciokącie z cyfrą: 1 = 960, 2 = 750, 3 = 583, 4 = 500, 5 = 375; osobna cecha 333 dla obrączek | głowa kobiety z cyfrą: 1 = 916, 2 = 875, 3 = 800, 4 = 750 |
| 1986–1996 | głowa rycerza z pełną liczbą: 960, 750, 583, 500, 375, 333 | głowa kobiety z liczbą: 925, 875, 830, 800 |
| od 1 lipca 1996 | 585 w miejsce 583 | bez zmian |
| rozporządzenie z 2012 r. | cyfra od 0 do 6, w tym 3 = 585 | liczba: 999, 925, 875, 830, 800 |
Przykład: cyfra 4 przy głowie rycerza oznaczała 375 na wyrobie sprzed 1963 r., ale 500 w latach 1963–1986 i w systemie z 2012 r. Przy starych próbach liczy się więc kształt obramowania i okres. Wyroby z rozpoznawalnymi cechami sprzed 1962 r. ustawa zalicza do wyrobów dawnego pochodzenia: nie muszą mieć nowych cech, żeby trafić do obrotu.
Zagraniczne próby złota i oznaczenia rosyjskie
W Polsce można sprzedawać także wyroby z cechami, na podstawie których dopuszczono je do obrotu w innym państwie UE, w państwie EFTA będącym stroną umowy o EOG albo w Turcji, oraz z cechami uznawanymi na mocy umów międzynarodowych. W praktyce to m.in. wspólna cecha kontrolna (CCM) w kształcie wagi z Konwencji o kontroli i cechowaniu wyrobów z metali szlachetnych, do której Polska należy od 2005 r. Oznaczanie CCM jest dobrowolne, a towarzyszą jej znak odpowiedzialności wytwórcy i liczba próby.
Na biżuterii z zagranicy można też zobaczyć karaty: 18K odpowiada 750, a 14K to 583 lub 585. Niemiecka ustawa pozwala stemplować biżuterię złotą i srebrną w dowolnej próbie, podanej w częściach tysięcznych, dlatego na wyrobach z Niemiec można spotkać np. 333.
Na biżuterii z ZSRR widuje się cechę z sierpem i młotem na tle pięcioramiennej gwiazdy, wprowadzoną w 1958 r.; w 1994 r. Rosja wróciła do historycznego wizerunku głowy kobiety w kokoszniku. Rosyjska Federalna Izba Probiercza wymienia wśród prób złota zarówno 583, jak i 585. Okręgowy Urząd Probierczy w Warszawie wydaje opinie o autentyczności wyłącznie polskich cech probierczych.
Kto bada i cechuje biżuterię: urząd probierczy
Organami administracji probierczej są Prezes Głównego Urzędu Miar oraz dyrektorzy okręgowych urzędów probierczych w Krakowie i Warszawie, które mają wydziały zamiejscowe w innych miastach. Urząd bada wyrób, a potem umieszcza cechę, wydaje świadectwo badania albo znak „MET”. Świadectwo badania to dokument potwierdzający zawartość metalu szlachetnego. Z usług urzędu w Warszawie mogą korzystać również osoby prywatne, które przy zgłoszeniu okazują dokument tożsamości ze zdjęciem.
Nie każdy wyrób musi mieć cechę. Obowiązek nie dotyczy m.in. wyrobów, w których części ze stopów złota lub platyny ważą mniej niż 1 g, a ze stopów srebra mniej niż 5 g. Wtedy informacja o próbie i masie powinna być na metce.
Próba to wskazówka, nie dowód
Liczbę można podrobić, wybić na wyrobie pozłacanym albo zetrzeć przy naprawie. Krok po kroku opisujemy to w przewodnikach jak sprawdzić, czy złoto jest prawdziwe oraz jak sprawdzić srebro. Jeśli oznaczenie jest małe albo nieczytelne, zacznij od rozpoznawania biżuterii ze zdjęcia. Oznaczenia z innych krajów opisuje też przewodnik po próbach (po angielsku).