Bir bileziğin kilidinde ya da yüzüğün içinde “585” yazısını görünce akla gelen ilk soru genellikle “585 kaç ayar?” olur. Kısa cevap: 585, 14 ayar altının damgasıdır. Aşağıda bu sayının nereden geldiğini, 583 ile farkını, damganın nerede durduğunu ve neden tek başına kanıt sayılmadığını bulacaksınız.
585 kaç ayar? 14 ayar
585, alaşımın binde 585’inin saf altın olduğunu beyan eder; geri kalan binde 415’i gümüş, bakır gibi alaşım metalleridir. Ayar 24 parça üzerinden hesaplandığı için 14 ayar, 14 ÷ 24 ≈ 0,583 eder; yani binde 583,3. Darphane’nin sözlüğü de 14 ayarda 583 milyem altın bulunduğunu yazar.
Peki damgada neden 583 değil de 585 görülür? Çünkü uluslararası saflık listelerinde bu sınıfın karşılığı 585 olarak kullanılır. İngiltere’deki Birmingham Assay Office, 585’i 14 ayar (14ct) ve yüzde 58,5 altın olarak listeler. Uluslararası Damgalama Sözleşmesinin ortak kontrol damgası listesinde de altın için 585 bulunur; üstelik 585, sözleşmeye taraf tüm ülkelerde yasal sayılan beş saflık standardından biridir. Günlük kullanımda “14 ayar” ile “585” aynı sınıfı anlatır: teorik değer binde 583,3, damga değeri binde 585’tir.
| Yazı | Ne anlatır | Not |
|---|---|---|
| 585 | Binde 585 altın | Uluslararası damga değeri |
| 14K ya da 14 K | 14 ayar (K = karat) | Ayarın İngilizce yazımı |
| 583 | 14 ayarın milyem karşılığı | Darphane sözlüğündeki değer |
| 585 ile birlikte GP ya da GF | Kaplama beyanı | Parça som 14 ayar değildir |
Son satır önemlidir: GP (gold plated, altın kaplama) ve GF (gold filled, altın dolgulu) kısaltmaları, altın katmanın başka bir taban metalin üzerine uygulandığını anlatır. FTC’nin tüketici rehberi bu terimleri taban metal üzerine uygulanmış altın katman olarak tanımlar. İngilizce ayrıntılar için GP (İngilizce) ve GF (İngilizce) sayfalarına bakabilirsiniz.
585 damgası nerede olur, nasıl okunur?
585 damgası küçük olduğu için çoğu zaman göz ucuyla seçilmez. Bakılacak yerler:
- Kolye ve bileziklerde: kilidin üzerinde ya da kilide yakın halkada.
- Yüzüklerde: iç yüzeyde, bazen bir üretici işaretinin yanında.
- Küpelerde: kilit parçasında, iğnede ya da arka plakada.
- Kolye uçlarında: zincirin geçtiği halkada.
Okumak için damgayı yandan gelen yumuşak ışıkla aydınlatın; flaş metalde parlayıp rakamları silebilir. Bir büyüteç ya da telefonun makro modu çoğu zaman yeterlidir. Damgayı netleştirmek için takıları fotoğraftan tanıma sayfasındaki fotoğraf ipuçlarını kullanabilirsiniz.
ABD’de FTC, tüketicilere ayar işaretinin yanında, o işaretin arkasında duran firmanın adını ya da tescilli markasını aramalarını öğütler. Türkiye’de satılan her takıda böyle bir işaret bulunmayabilir; ama varsa, parçanın kimden geldiğini izlemenizi kolaylaştırır.
585 damgası neyi kanıtlamaz?
Damga bir beyandır, ölçüm değildir. Sonradan da vurulabilir; bu yüzden kaplama bir parçada ya da sahte bir takıda da 585 yazısı bulunabilir. Damga metalin içini de göstermez: yüzeyi altınla kaplanmış bir taban metal dışarıdan aynı görünebilir.
| Yöntem | Ne gösterir | Sınırı |
|---|---|---|
| Damgayı okumak | Hangi ayarın beyan edildiğini | İçeriği ölçmez; sahte damga olabilir |
| Mıknatıs | Gövdede demir ya da çelik gibi mıknatısa çekilen bir metal olup olmadığını | Çekmemesi altın olduğunu kanıtlamaz |
| Mihenk taşı ve asit (kuyumcu) | 14 ayar iğneyle karşılaştırarak yaklaşık ayarı | Asitlerle yapılır; parçada iz bırakabilir |
| XRF ölçümü (kuyumcu, laboratuvar) | Tahribatsız metal içeriği; çoğu zaman kaplamayı da | Cihaza ve parçaya bağlıdır |
| Ayar evi raporu | Kupelasyonla ölçülmüş ayar | Numune alınması gerekir |
GIA’nın anlattığı mihenk taşı yönteminde parça taşa sürtülerek ince bir iz bırakılır, yanına ayarı bilinen 10, 14, 18 ve 22 ayar iğnelerin izleri çekilir ve asit uygulanır. 14 ayar asidi 10 ve 14 ayar iğnelerin izlerini çözerken bilinmeyen iz yerinde kalırsa sonuç “14 ayar ya da biraz üstü” diye okunur. Bu işlem asitlerle yapıldığı için kuyumcuya bırakılmalıdır. GIA’ya göre XRF ise tahribatsız bir yöntemdir ve takılarda kıymetli metal içeriğini doğrulamak için yaygın biçimde kullanılır.
Resmi bir sonuca ihtiyacınız varsa Darphane ya da Darphane’nin yetkilendirdiği bir özel ayar evi, altında kupelasyon yöntemiyle ayar raporu düzenler. Ev kontrollerinin ayrıntıları için sahte altın nasıl anlaşılır rehberine bakın.
14 ayarı 18 ve 22 ayardan ayıran ne?
Fark, alaşımdaki saf altın payıdır: 14 ayarda binde 583 (damgada 585), 18 ayarda binde 750, 22 ayarda binde 916. Darphane’nin sözlüğüne göre Türkiye’de iç piyasaya sürülen mücevherler bu üç ayardan yapılır; 14 ayar aralarında altın oranı en düşük olanıdır. FTC’nin tüketici rehberinin hatırlattığı gibi saf altın yumuşak bir metaldir ve bu yüzden takıda başka metallerle alaşım yapılır; 14 ayarda alaşım metallerinin payı binde 415’tir. Aynı görünen iki sarı takıdan biri 585, diğeri 916 damgalı olabilir ve bu fark ancak damga okunarak ve testle doğrulanarak anlaşılır. Karşılaştırmalı tablo için altın ayarları sayfasına, 22 ayar için 916 ayar altın ne demek? rehberine bakabilirsiniz.
585 altın beyaz ya da kırmızı olabilir mi?
Evet. Renk ayarı değil, alaşımdaki diğer metallerin oranını yansıtır. Darphane’nin sözlüğü bunu 18 ayar örnekleriyle açıklar: aynı ayarda yüzde 25 gümüş yeşil, yüzde 12,5 gümüş ve yüzde 12,5 bakır sarı, yüzde 25 bakır kırmızı altın verir. Aynı ilke 14 ayar için de geçerlidir; beyaz, sarı ya da kırmızı tonlu bir 14 ayar parçada damga yine 585’tir. Bu yüzden “beyaz altının ayarı kaç?” sorusunun cevabı renge değil, damgaya ve teste bakılarak verilir.
Fotoğrafla ilk kontrol
Damgayı okuyamıyorsanız ya da yanında başka işaretler varsa, net bir makro fotoğraf iyi bir başlangıçtır. Ücretsiz web kontrolü (İngilizce) damgayı ve görünen özellikleri yorumlayarak bir ilk değerlendirme sunar; bir ayar raporu değildir. Diğer ayarlarla karşılaştırmak için altın ayarları tablosuna, İngilizce ayrıntılar için 585 hallmark sayfasına (İngilizce) bakabilirsiniz.