Kuyumcu etiketinde “14 ayar”, takının kilidinde “585”, Darphane belgelerinde “916,6 milyem” yazar. Üçü de aynı soruyu yanıtlar: alaşımın ne kadarı saf altın? Bu sayfa ayarı milyeme çevirmenizi, damgadaki sayıyı okumanızı ve bir damganın neyi kanıtlayıp neyi kanıtlamadığını ayırt etmenizi sağlar.
Ayar ve milyem: aynı oranın iki dili
Ayar, alaşımdaki saf altını 24 parça üzerinden anlatır: 24 ayar saf altındır, 22 ayar ise alaşımın 24 parçasından 22’sinin altın olduğunu söyler. Milyem aynı oranı binde olarak ifade eder; Darphane’nin tanımıyla gramın binde biridir. Darphane’nin sözlüğüne göre 22 ayarda gram başına 916 milyem, 18 ayarda 750 milyem, 14 ayarda 583 milyem altın bulunur; 24 ayar altın ise 1000 milyem, yani arı (saf) altındır.
Çevirmek için tek bir hesap yeterlidir: milyem = ayar ÷ 24 × 1000. Örneğin 14 ÷ 24 × 1000 ≈ 583,3 eder. Takı damgaları çoğunlukla milyem sayısını (585, 750, 916), “14K” gibi yazılar ise ayarı gösterir; K, İngilizcedeki karat kelimesinin kısaltmasıdır ve Türkçedeki ayarla aynı 24’lük ölçeği kullanır. Uluslararası standart ISO 9202 de takılarda kullanılması önerilen kıymetli metal alaşımı saflıklarını tanımlar; ancak bir ülkede hangi damganın nasıl vurulacağı o ülkenin kendi mevzuatına bağlıdır.
Altın ayarları tablosu
| Ayar | Milyem (binde) | Takıda görülebilecek yazı | Not |
|---|---|---|---|
| 24 ayar | 1000 (saf); standart külçede en az 995 | 995, 999 | Gram ve külçe altın |
| 22 ayar | 916 (Darphane altınlarında 916,6) | 916, 22K | Bilezik, Cumhuriyet ve Reşat altınları |
| 21 ayar | 875 | 875, 21K | Darphane’ye göre özellikle ihracatta kullanılır |
| 18 ayar | 750 | 750, 18K | Damgalama Sözleşmesi ülkelerinin hepsinde yasal standart |
| 14 ayar | 583,3 (Darphane: 583) | 585, 14K | Uluslararası damga değeri 585 |
| 9 ayar | 375 | 375, 9K | Uluslararası listelerde yer alır |
| 8 ayar | 333 | 333, 8K | 8 ÷ 24 ≈ 0,333 |
Darphane’nin sözlüğü, Türkiye’de iç piyasaya sürülen mücevherlerin 22, 18 ve 14 ayar altın alaşımlarından yapıldığını belirtir. 9 ya da 8 ayar damgalı bir parça görürseniz, bunun altın oranının çok daha düşük olduğu anlamına geldiğini bilin: 8 ayarda alaşımın yalnızca üçte biri kadarı altındır.
585, 916, 750: damgadaki sayı ne söyler?
- 585: binde 585 altın, yani 14 ayar. Darphane 14 ayarı 583 milyem olarak tanımlar; uluslararası damga değeri ise 585’tir. Ayrıntılar: 585 ayar altın ne demek?
- 916: binde 916 altın, yani 22 ayar. Darphane’nin ürettiği Cumhuriyet altınları da bu sınıftadır (916,6 milyem). Ayrıntılar: 916 ayar altın ne demek?
- 750: binde 750 altın, yani 18 ayar. Ayrıntılı sayfa: 750 hallmark (İngilizce)
- 14K, 18K, 22K: ayarın İngilizce yazımı; 14K = 14 ayar = 585.
Damga genellikle küçük ve göze batmayan yerlere vurulur: kolye ve bileziklerde kilidin üzerine ya da yakınındaki halkaya, yüzüklerde iç yüzeye, küpelerde kilit ya da iğne kısmına. Altın küpenin ayarının nerede yazdığını arıyorsanız bir büyüteç ya da telefonun makro modu işinizi kolaylaştırır.
925 ayar altın olur mu?
Hayır. 925 gümüş için kullanılan saflık değeridir: binde 925 gümüş. ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), 925 işaretini yüzde 92,5 saf gümüş olarak açıklar; Uluslararası Damgalama Sözleşmesi de 925’i altın değil gümüş değerleri arasında sayar. Altın renginde ama 925 damgalı bir takı büyük olasılıkla altın kaplanmış gümüştür. Gümüşü nasıl ayırt edeceğinizi gümüş nasıl anlaşılır rehberinde bulabilirsiniz.
Türkiye’de ayar damgası ve resmi ayar tespiti
Uluslararası Damgalama Sözleşmesinin (Hallmarking Convention) güncel 22 taraf devleti arasında Türkiye yer almaz. Bu nedenle Türkiye’de satılan takılarda sözleşmenin ortak kontrol damgasını (CCM) beklemek doğru olmaz; sözleşme ayrıca her ülkenin kendi saflık standartlarını belirlemekte serbest olduğunu açıkça kabul eder.
Türkiye’de resmi ayar tespiti Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü ile Darphane’nin yetkilendirdiği özel ayar evlerinde yapılır. İlgili tebliğe göre altında kupelasyon (TS EN ISO 11426), gümüşte volumetrik titrasyon (TS ISO 13756) yöntemi kullanılır ve sonuç bir ayar raporuyla belgelenir; rapora itiraz edilirse son tespiti Darphane yapar. Dış ticarete konu kıymetli maden eşyasına da, mevzuat öngördüğünde ya da talep edildiğinde, markası ile ayarını gösteren bir damga basılır.
Bu yüzden takıdaki damgayı bir beyan olarak okuyun: hangi ayarın iddia edildiğini söyler, içindeki metali ölçmez. Sahte ya da kaplama bir parçayı nasıl ayıklayacağınızı sahte altın nasıl anlaşılır rehberinde, çeyrek ve diğer Cumhuriyet altınlarının resmi ölçülerini çeyrek altın kaç ayar rehberinde bulabilirsiniz. Damgayı okunur bir fotoğrafla incelemek için takıları fotoğraftan tanıma sayfasına göz atın.