“Bu altın gerçek mi?” sorusuna evde verilebilecek en dürüst cevap şudur: bazı sahteleri ve kaplamaları ayıklayabilirsiniz, ama ayarı evde ölçemezsiniz. Aşağıdaki sıra en zararsız kontrolden en kesin teste doğru ilerler. Parçaya zarar verebilecek hiçbir şeyi evde denemeyin.
Hangi kontrol neyi gösterir?
Türkiye’de resmi ayar tespitinde altın için kupelasyon (TS EN ISO 11426) yöntemi kullanılır. Evde yapılan kontrollerin hiçbiri bu yöntemlerden biri değildir; yalnızca ipucu verir.
| Kontrol | Ne gösterebilir | Ne gösteremez |
|---|---|---|
| Ayar damgası | Hangi ayarın beyan edildiğini | Gerçek içeriği; damga sahte olabilir |
| Mıknatıs | Gövdede demir, çelik ya da nikel gibi mıknatısa çekilen metal | Bakır gibi mıknatısa gelmeyen metallerden yapılmış sahteleri |
| Aşınma ve renk | Kenarlarda kaplamanın altından çıkan farklı renk | Kaplaması sağlam bir parçanın içini |
| Mihenk taşı ve asit (kuyumcu) | Yaklaşık ayar | Asitlerle yapılır; parçada iz bırakabilir |
| XRF (kuyumcu, laboratuvar) | Tahribatsız metal içeriği; çoğu zaman kaplamayı | Tebliğe göre resmi tespitte yalnızca sınırlı durumlarda kullanılır |
| Ayar evi raporu | Kupelasyonla ölçülmüş ayar | Numune alınması gerekir |
1. Ayar damgasını okuyun
Önce damgaya bakın: 585 ya da 14K, 750 ya da 18K, 916 ya da 22K gibi yazılar beyan edilen ayarı gösterir. 925 bir altın değil gümüş değeridir; GP (gold plated) ve GF (gold filled) gibi kısaltmalar ise kaplama beyanıdır. Hiç damga olmaması ya da okunaksız, yamuk bir damga dikkat gerektirir; ama net bir damga da kanıt değildir, çünkü damga sonradan da vurulabilir. Sayıların anlamı için altın ayarları ve damgaları rehberine bakın.
2. Mıknatıs testi: altın mıknatısa yapışır mı?
Hayır. Saf altın diamanyetiktir, yani mıknatısa çekilmez: Scientific Reports’ta yayımlanan bir çalışma, yığın hâlindeki saf altının manyetik duyarlılığını negatif, yani diamanyetik olarak verir. Georgia State Üniversitesinin HyperPhysics tablosunda gümüş ve bakır da diamanyetik, demir ve nikel ise ferromanyetik metaller olarak listelenir.
Bu yüzden mıknatıs testi yalnızca tek yönde işe yarar:
- Gövde güçlü biçimde çekiliyorsa parçanın içinde demir, çelik ya da başka bir ferromanyetik metal vardır; böyle bir parça som altın olamaz. Zincirde yalnızca kilit çekiliyorsa sonuç gövde için geçerli değildir; kilitlerde küçük çelik yaylar bulunabilir.
- Hiç çekmiyorsa bu çok az şey söyler. Bakır gibi birçok metal ve alaşım da mıknatısa gelmez.
Buzdolabı mıknatısları zayıf olabilir; daha güçlü bir mıknatısla deneyin, ama sonucu yine yalnızca bir ipucu olarak değerlendirin.
3. Aşınma, renk ve kaplama izleri
Kaplama, taban metalin üzerine ince bir altın katmanı uygulanmasıdır. FTC’nin tüketici rehberi elektrolizle uygulanan altın kaplamayı ve çok ince “gold flashed” ya da “gold washed” kaplamaları ayrı ayrı tanımlar ve bu en ince kaplamaların diğerlerinden daha çabuk aşındığını belirtir. Bu nedenle en çok sürtünen yerlere bakın: bileziğin iç yüzü, kilit, halkalar ve kenarlar. Altın renginin altından gri, beyaz ya da kızılımsı bir metal görünüyorsa parça büyük olasılıkla kaplamadır. Renk farkı görmemek ise parçanın som olduğunu kanıtlamaz.
4. Kuyumcuda mihenk taşı ve asit
Mihenk taşı, kuyumcuların kullandığı klasik bir karşılaştırma testidir. GIA’nın tarifine göre parça taşa sürtülerek ince bir iz bırakılır, yanına ayarı bilinen iğnelerin (örneğin 10, 14, 18 ve 22 ayar) izleri çekilir ve uygun asit uygulanır; hangi izlerin çözülüp hangisinin kaldığına bakılarak yaklaşık ayar okunur. GIA, saflık testinden önce küçük bir çentiğe asit damlatılarak taban metal kontrolü yapılabildiğini de anlatır; yani yöntem parçada iz bırakabilir.
GIA ayrıca yöntemin asitlerle yapıldığını ve iyi havalandırma, eldiven ve koruyucu gözlük gerektirdiğini vurgular. Bu yüzden asit testini evde değil, kuyumcuda yaptırın.
5. XRF ve ayar evi: kesin sonuç
Birçok kuyumcu ve laboratuvar X-ışını floresansı (XRF) cihazı kullanır. GIA’ya göre XRF tahribatsızdır, takılarda kıymetli metal içeriğini doğrulamak için yaygın biçimde kullanılır ve çoğu zaman altın kaplamayı da ortaya çıkarabilir.
Resmi ve bağlayıcı bir sonuç için ise ayar raporu gerekir. Türkiye’de bu rapor Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü ya da Darphane’nin yetkilendirdiği özel ayar evleri tarafından düzenlenir. İlgili tebliğe göre altında kupelasyon yöntemi kullanılır; X-ışını spektrometrisi yalnızca sınırlı sayıda ya da özel olarak üretilmiş ziynet eşyasının analizinde kullanılabilir. Rapora itiraz edilirse numune başka bir ayar evinde yeniden analiz edilir; ihtilaf sürerse son tespiti Darphane yapar ve bu tespit nihaidir.
Çeyrek ve gram altında nelere bakılır?
Çeyrek altın: Cumhuriyet altınlarını yalnızca Darphane üretebilir ve ayar, ağırlık, çap değerleri Darphane tarafından yayımlanır: ziynet çeyrek 1,754 gram ve 18 mm, sikke çeyrek 1,804 gram ve 15 mm, hepsi 22 ayar. Ağırlığı, çapı, kenar tırtılını ve yüz tasarımını bu değerlerle karşılaştırın. Ayrıntılar: Çeyrek altın kaç ayar, kaç gram?
Gram altın: Kıymetli Maden Standartları ve Rafinerileri Hakkında Tebliğe göre rafinerilerin ürettiği standart altında en az 995/1000 saflık aranır. Her külçede ayar damgası, rafinerinin amblemi ya da damgası, saflık ayarı, ağırlık ve “GOLD” ya da “AU” ibaresi bulunmalıdır; 10 gram ve altındaki külçelerde seri numarası paketin üzerinde olabilir. Bu bilgilerden biri eksikse dikkatli olun.
Her iki durumda da ölçüler ve yazılar ipucudur; iyi bir taklit bunlara yakın olabilir. Şüphede kalırsanız ayar raporu isteyin.
Evde yapmamanız gerekenler
- Asit, kezzap ya da başka kimyasallar: Ciddi güvenlik riski taşır ve parçada iz bırakır.
- Isırmak, çizmek, kesmek, eğmek: Parçaya, özellikle Cumhuriyet altınlarına zarar verir ve ayarı ölçmez.
- Sirke, çakmak ya da ateş “testleri”: Bunlar resmi ayar tespit yöntemleri arasında değildir; ayarı ölçmez ve yüzeye zarar verebilir.
Altın sahte çıktıysa ne yapmalı?
Faturayı ve ambalajı saklayın; parçayı temizlemeyin, onartmayın ya da değiştirmeyin. Darphane’den ya da Darphane’nin yetkilendirdiği bir özel ayar evinden ayar raporu alın. Kuyum Ticareti Hakkında Yönetmeliğe göre kuyum işletmeleri yanıltıcı bilgi veremez; Ticaret Bakanlığı şikâyetlerle ilgili denetim yapmaya yetkilidir ve ayar tespiti gerektiren denetimler Darphane ile birlikte yapılır. Alışverişi baştan yetki belgeli bir kuyum işletmesinden yapmak riski azaltır; bu işletmelerin güncel listesi Bakanlığın internet sayfasında ilan edilir.
İlk adım olarak damganın ve parçanın net bir fotoğrafını takıları fotoğraftan tanıma sayfasındaki ücretsiz web kontrolüyle (İngilizce) değerlendirebilirsiniz. İngilizce ayrıntılı rehber: How to tell if gold is real (İngilizce).