Słownik języka polskiego PWN definiuje białe złoto krótko: „stop złota z niklem lub platyną”. GIA wymienia dziś wśród dodatków nikiel, pallad, cynk i srebro, ale sedno się nie zmienia: to złoto, któremu inne metale odebrały żółty kolor. Poniżej wyjaśniamy, jakie próby i cechy ma białe złoto, czym jest rodowanie, dlaczego pierścionek z czasem żółknie, co z niklem i jak odróżnić białe złoto od srebra, platyny i palladu. Wszystkie oznaczenia znajdziesz w przewodniku próby złota i srebra.
Co to jest białe złoto
Czyste złoto jest żółte: Royal Society of Chemistry (RSC) opisuje je jako miękki metal o charakterystycznej żółtej barwie. Białe złoto to stop, w którym złoto łączy się z metalami białymi. Gemological Institute of America (GIA) wymienia wśród nich nikiel, pallad i cynk, a w innym poradniku pallad, nikiel i srebro, które złoto „wybielają”. RSC pisze, że białe złoto to stop złota odbarwiony domieszką innego metalu, czasem palladu.
Jednego przepisu na białe złoto nie ma. Wytwórcy stosują różne stopy, a próba na wyrobie mówi, ile w nim złota, a nie, jakie są pozostałe metale. Jeśli skład ma dla ciebie znaczenie, na przykład z powodu alergii, zapytaj o niego sprzedawcę.
Próby białego złota i polskie cechy
Białe złoto nie ma osobnych prób. Prawo probiercze z 2011 r. podaje dla złota próby 999, 960, 750, 585, 500, 375 i 333 i nie rozróżnia w nich kolorów, a próbę definiuje jako stosunek masy czystego metalu szlachetnego do masy stopu, w częściach tysięcznych. Białe złoto 585 zawiera więc tyle samo złota co żółte złoto 585, czyli 58,5%, a białe złoto 750 tyle co żółte 750, czyli 75%. Różnią się tylko pozostałe składniki stopu.
GIA podaje, że białe złoto występuje zwykle jako 9 K (375), 10 K (417), 14 K (583 albo 585) i 18 K (750). Próby 417 nie ma w polskim katalogu. Według ustawy wyrób odpowiada danej próbie, jeśli zawiera co najmniej tyle metalu, ile ona wskazuje, a tolerancji ujemnej nie ma, więc złoto 417 spełnia warunek polskiej próby 375, ale nie 500.
Na wyrobie zbadanym w polskim urzędzie probierczym białe złoto ma tę samą cechę co żółte: głowę rycerza zwróconą w lewo, w sześciokątnym obramowaniu, z literą urzędu po lewej i cyfrą po prawej. Cyfra 3 oznacza próbę 585, a cyfra 2 próbę 750. Osobnego znaku „białe złoto” nie ma: kolor nie jest częścią cechy.
Uwaga na znak „MET”. Urząd umieszcza go m.in. na wyrobie z metalu nieszlachetnego pokrytym powłoką z metali szlachetnych, a rod jest w rozumieniu ustawy metalem szlachetnym. Biały wyrób ze znakiem „MET” może więc być rodowanym metalem nieszlachetnym, a nie białym złotem.
Rodowanie: dlaczego białe złoto jest tak białe
Bez powłoki białe złoto nie jest śnieżnobiałe. GIA wyjaśnia, że stop z mniejszą ilością złota i większą ilością dodatków ma „bielszy” odcień, a stop z większą ilością złota ma lekko żółty odcień. Oba wyglądają jednak na lekko żółtawe, dopóki nie pokryje się ich rodem, który nadaje im ten sam jasnobiały kolor. Dlatego białe złoto zwykle się roduje: według GIA powłoka daje bielszy wygląd, lepszy połysk i chroni przed zarysowaniami.
Rod to według słownika PWN „srebrzystobiały metal szlachetny”, a GIA zalicza go do platynowców. Prawo probiercze wymienia rod wśród metali z grupy platynowców, które uznaje za metale szlachetne. RSC opisuje go jako twardy, błyszczący, srebrzysty metal, bardzo odporny na korozję i najrzadszy ze wszystkich metali nieradioaktywnych.
Na złocie rodowanym widzisz więc powierzchnię z rodu, a nie sam stop, a próba, np. 585, dotyczy złota pod spodem. W USA wytyczne FTC uznają za nieuczciwe lub wprowadzające w błąd nieujawnienie powłoki z rodu na wyrobach oznaczonych lub opisanych jako metal szlachetny. W Polsce zapytaj sprzedawcę, czy wyrób jest rodowany, i poproś, by zapisał to na paragonie. Rodować można też srebro: o srebrze rodowanym piszemy w przewodniku próby srebra.
Dlaczego białe złoto żółknie
Najczęstszy powód to ścieranie się rodu. GIA wyjaśnia, że powłoka z czasem się wyciera i wtedy zaczyna prześwitywać lekko żółtawy kolor białego złota pod spodem, a pierścionek nabiera ciepłego odcienia. Pożółknięcie nie świadczy więc o podróbce: to kolor samego stopu.
- Ponowne rodowanie: GIA radzi poprosić jubilera o nową powłokę, gdy jest potrzebna, i podaje, że pierścionek z białego złota może jej wymagać co kilka lat.
- Zmiana rozmiaru: w tabeli GIA rozmiar pierścionka z białego złota można zmienić o najwyżej dwa rozmiary, z ponownym rodowaniem.
- Gdy pod spodem jest inny kolor: jeśli w miejscach otarć widać wyraźnie inny metal, na przykład miedziany, albo wyrób ma znak „MET” lub dopisek GP, powłoka może leżeć na metalu nieszlachetnym. Wtedy potrzebne jest badanie.
Czy białe złoto ciemnieje? RSC opisuje złoto jako chemicznie mało reaktywne. Czarny nalot to typowa cecha srebra: tworzy go siarczek srebra, który powstaje, gdy związki siarki z powietrza reagują z powierzchnią metalu. Zmiana, którą GIA opisuje przy białym złocie, jest inna: to cieplejszy odcień po starciu rodu.
Czy białe złoto ma nikiel? Alergia i przepisy REACH
Niektóre stopy mają. GIA przypomina, że nikiel, często stosowany w stopach białego złota, może u części osób wywoływać reakcje alergiczne, a RSC również odnotowuje alergię na kontakt z tym metalem. Osobom z wrażliwą skórą GIA poleca białe złoto stopione z palladem albo platynę. W tabeli GIA alergia na białe złoto jest mało prawdopodobna, chyba że powłoka się zetrze.
W Unii Europejskiej uwalnianie niklu z biżuterii ogranicza rozporządzenie REACH (załącznik XVII, pozycja 27). Okręgowy Urząd Probierczy w Krakowie przypomina limity:
- 0,2 µg/cm² na tydzień dla sztyftów wkładanych do przekłutych uszu i innych przekłutych części ciała;
- 0,5 µg/cm² na tydzień dla wyrobów, które długo i bezpośrednio stykają się ze skórą, takich jak kolczyki, bransoletki, naszyjniki, łańcuszki, obrączki i pierścionki.
Przepis ogranicza, ile niklu może się z wyrobu uwalniać, a nie samą obecność niklu w stopie. Urząd dodaje, że w praktyce do obrotu nie mogą trafić wyroby z powłoką niklową, a gdy taką wykryje, wydaje zaświadczenie, że wyrób nie spełnia tych wymogów. Te same przepisy ograniczają też kadm, m.in. w lutowiu (od 0,01% masy), i ołów (od 0,05% masy). Jeśli masz alergię na nikiel, zapytaj sprzedawcę, czy stop zawiera nikiel, czy pallad, i poproś o odpowiedź na piśmie.
Białe złoto a srebro: jak je odróżnić
Po kolorze się nie da: oba metale są białe, a na wyrobie rodowanym widzisz rod, a nie stop. GIA opisuje srebro jako metal o chłodnej, szarobiałej barwie. Sprawdzaj wskazówki w tej kolejności:
- Cecha i próba. W Polsce złoto ma cechę z głową rycerza i cyfrą, a srebro cechę z głową kobiety w chustce i liczbą próby, np. 925. Według GIA białe złoto ma zwykle oznaczenia 14K, 18K albo 750, a srebro 925, Sterling albo 999. Srebro rodowane wygląda jak białe złoto, ale cecha i próba pozostają srebrne.
- Nalot. Srebro powoli ciemnieje na powietrzu, bo związki siarki tworzą na nim czarny siarczek srebra (RSC). To tylko wskazówka: ciemnienie nie dowodzi, że to srebro, a jego brak nie dowodzi, że to złoto.
- Rysy i wgniecenia. GIA wyjaśnia, że srebro jest z natury miękkie i łatwiej się rysuje i wgniata niż złoto, a stop i powłoka z rodu czynią białe złoto odporniejszym na zarysowania. To również tylko wskazówka.
- Ciężar. Czyste złoto jest dużo gęstsze od czystego srebra: 19,3 wobec 10,5 g/cm³ (RSC), a GIA pisze, że srebro jest lżejsze od białego złota. W dłoni różnica łatwo myli, a badanie opublikowane przez GIA w 1992 r. uznało ważenie hydrostatyczne za nieprzydatne do ustalania próby złota.
- Badanie. W metodzie kamienia probierczego opisanej przez GIA jubiler robi małe nacięcie w niewidocznym miejscu, żeby odsłonić świeży metal, i porównuje rysę z igłami probierczymi; do białego złota używa się igieł z białego złota. Według badania z 1992 r. cienka warstwa rodu na białym złocie nie powinna istotnie zmieniać dokładności badanych metod, z możliwym wyjątkiem fluorescencji rentgenowskiej (XRF), która bada tylko kilka pierwszych mikrometrów pod powierzchnią.
Rozporządzenie z 2012 r. przewiduje w urzędach probierczych badanie złota metodą kupelacji albo spektrometrii ICP-AES oraz metodę przybliżoną na kamieniu probierczym; fluorescencję rentgenowską i pomiar gęstości można stosować tylko pomocniczo. Magnes i domowe sposoby omawiamy w przewodniku jak sprawdzić, czy złoto jest prawdziwe.
Białe złoto, platyna czy pallad
| Złoto, także białe | Srebro | Platyna | Pallad | |
|---|---|---|---|---|
| Polskie próby | 999, 960, 750, 585, 500, 375, 333 | 999, 925, 875, 830, 800 | 999, 950, 850 | 999, 850, 500 |
| Polska cecha | głowa rycerza w sześciokącie, próba zapisana cyfrą (3 = 585, 2 = 750) | głowa kobiety w chustce, próba zapisana liczbą | głowa konia w prostokącie ze ściętymi narożami, próba zapisana liczbą | głowa wyżła w prostokącie, próba zapisana liczbą |
| Gęstość czystego metalu | 19,3 g/cm³ | 10,5 g/cm³ | 21,5 g/cm³ | 12,0 g/cm³ |
Próby pochodzą z Prawa probierczego, wizerunki cech z rozporządzenia z 2012 r., a gęstości z RSC.
Platyna jest biała z natury. GIA opisuje ją jako biały, gęsty i ciężki metal, bardzo odporny na ścieranie, który ma jasnobiałe wykończenie bez żadnej powłoki i z czasem nabiera patyny; patynę można usunąć polerowaniem. Słownik PWN nazywa platynę „srebrzystobiałym, trudno topliwym metalem szlachetnym”, a jej nazwa pochodzi od hiszpańskiego platina, od plata, czyli srebro. W stopach platyny z irydem, osmem, rodem lub rutenem polskie prawo liczy jako zawartość platyny łączną zawartość tych metali.
Pallad bywa składnikiem białego złota, ale jest też osobnym metalem szlachetnym z własnymi próbami i cechą. RSC podaje, że stosuje się go m.in. w biżuterii, a PWN opisuje go jako „srebrzystobiały metal szlachetny” i podaje, że nazwę nadał mu w 1803 r. W. H. Wollaston, od planetoidy Pallas.
Jeśli wyrób łączy części z różnych metali szlachetnych, na przykład złoty pierścionek z elementem z platyny, urząd może umieścić obok cechy podstawowej cechę dodatkową, która wskazuje metal części niezasadniczej. Jasna, błyszcząca powierzchnia tych metali nie odróżni; rozstrzygają cecha i badanie.
Czy białe złoto jest cenniejsze od żółtego
Pod względem złota nie. Przy tej samej próbie i masie białe i żółte złoto zawierają tyle samo czystego złota: 75% w próbie 750 i 58,5% w próbie 585. Kolor nie dodaje złota, a rod to warstwa na powierzchni, a nie część stopu.
O wartości biżuterii decydują jednak nie tylko próba i masa, ale też wykonanie, kamienie, marka i stan, a sama cecha bez badania nie wystarczy do wyceny. Więcej w przewodniku o wycenie biżuterii.
Przy zakupie, spadku i sprzedaży
- Przy zakupie: poproś o zapis na paragonie lub fakturze: próba (np. 585 albo 750), czy stop zawiera nikiel, czy pallad, i czy wyrób jest rodowany. Ustawa o prawach konsumenta stanowi, że towar jest zgodny z umową m.in. wtedy, gdy zgodne z umową są jego opis, rodzaj i jakość, a ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym wymienia rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji wśród działań, które mogą wprowadzać w błąd.
- Po spadku: sfotografuj cechę i cały wyrób, zanim oddasz go do czyszczenia, zmiany rozmiaru albo ponownego rodowania. Więcej o tym w przewodniku odziedziczona biżuteria.
- Przy sprzedaży: poproś, by kupujący zbadał metal przy tobie i podał wynik, zanim zacznie się rozmowa o cenie. Wątpliwości rozstrzygnie badanie w urzędzie probierczym.
Zdjęcie to wskazówka, nie dowód
Na zdjęciu białe złoto, srebro rodowane, platyna i pallad mogą wyglądać tak samo. Rozpoznawanie biżuterii ze zdjęcia pomoże odczytać małą cechę i uporządkować widoczne wskazówki (narzędzie internetowe działa na razie po angielsku), ale nie zmierzy metalu: to zadanie dla badania. Wróć do przewodnika próby złota i srebra albo przeczytaj o złocie próby 585.